یکی از بیماری‌های شایع در زنان، بیماری اندومتریوز است، که از هر چهار‌نفر یک نفر به آن مبتلا می شوند. این بیماری زمانی بروز پیدا می‌کند که غدد آندومتریال و بستره رحم در بیرون از رحم رشد کنند. لگن جزو فراگیر‌ترین قسمت در بدن برای بروز آندومتریوز است. در این حالت، مخاط رحم فعالیت زیادی داشته و در بیرون از محل اصلی تشکیل می‌شود. بافت اندومتریوز در تمام بافت‌های بدن به غیر از طحال می‌تواند تولید شود، در قسمت تحتانی بدن در ناحیه تخمدان‌ها بیشتر از سایر اندام‌ها به‌وجود می‌آیند. به هنگام عادت ماهیانه این نواحی خونریزی می‌کنند و باعث می‌شود زنان در این مدت درد و ناراحتی زیادی را تحمل کنند. شیوع آندومتریوز تاکنون مشخص نشده است ولی محققان سرایت این بیماری را ۱–۱۰ درصد تخمین می‌زنند. میانگین سنی ابتلا به این بیماری ۲۵ تا ۴۰سالگی بوده است. بیماری آندومتریوز ۵ تا ۳۵ درصد منجر به نازایی در زنان می شود.
اندومتریوز چیست؟
آندومتریوز یک بیماری مزمن است که در آن بافتی شبیه آندومتر، یعنی بافتی که به‌طور طبیعی سطح داخلی رحم را می‌پوشاند، در خارج از رحم رشد می‌کند. این بافت بیشتر در لگن و اطراف اندام‌های تولیدمثل دیده می‌شود و می‌تواند موجب التهاب و ایجاد بافت اسکار و چسبندگی شود.
آندومتریوز ممکن است تخمدان‌ها، لوله‌های رحمی، سطح رحم و بافت‌های اطراف لگن را درگیر کند. در موارد کمتر شایع، ضایعات آندومتریوز ممکن است در خارج از لگن نیز ایجاد شوند.
بر اساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، آندومتریوز حدود ۱۰ درصد از زنان در سنین باروری را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ بنابراین برخلاف برخی باورهای قدیمی، این بیماری تنها یک مشکل نادر یا محدود به گروه خاصی از زنان نیست. در مورد درمان ناباروری با IVF این مقاله را بخوانید.
علائم اندومتریوز چیست؟
علائم آندومتریوز در افراد مختلف متفاوت است. بعضی افراد علائم شدیدی دارند، در حالی که برخی دیگر ممکن است بیماری بدون علامت یا با علائم خفیف داشته باشند.
مهم‌ترین علائم آندومتریوز عبارت‌اند از:
- درد شدید هنگام قاعدگی
- درد مزمن لگنی
- درد هنگام رابطه جنسی یا پس از آن
- درد هنگام دفع مدفوع، به‌خصوص در زمان قاعدگی
- درد یا سوزش هنگام ادرار، به‌خصوص در زمان قاعدگی
- خونریزی شدید یا طولانی هنگام قاعدگی
- خونریزی بین دو دوره قاعدگی
- نفخ و احساس پری شکم
- تهوع
- خستگی
- مشکلات باروری یا ناباروری
- درد شکمی یا لگنی که با گذشت زمان ادامه پیدا می‌کند
اگر آندومتریوز روده یا مثانه را درگیر کرده باشد، علائم گوارشی یا ادراری نیز ممکن است ایجاد شود. شدت درد نیز لزوماً با میزان گسترش بیماری یکسان نیست؛ به همین دلیل نمی‌توان تنها بر اساس شدت درد، مرحله آندومتریوز را تعیین کرد.
برای مشاوره در مورد ناباروری و مشکلات زنان خود با مرکز درمان ناباروری امین لطفا فرم زیر را پر کنید:
عوامل افزاش دهنده ابتلا به بیماری اندومتریوز
با هر رده سنی ممکن است شما به بیماری اندومتریوز مبتلا شوید ولی بعضی عوامل هستند که درصد ابتلا به این بیماری را افزایش می
دهد، این موارد عبارتند از:
- بیشتر در افرادی با رده سنی سی تا ۴۰ سال و افرادی که باردار نشده اند مشاهده می شود.
- مبتلا شدن یکی از افراد خانواده یا حتی نزدیکان به این بیماری
- مصرف الکل
- نداشتن فعالیت های ورزشی
- مصرف کافئین
- داشتن خونریزی زیاد در عادت ماهانه یعنی بیشتر از ۷ روز
- بیماری های خود ایمنی
- داشتن آلرژی (آسم)
- مبتلا بودن به سرطان تخمدان و سرطان سینه
علت بیماری اندومتریوز
قاعدگی عقب گرد: بیشترین علت آندومتریوز می‌باشد، در این حالت، خون قاعدگی از بدن خارج نمی‌گردد و لوله‌های رحمی کمک می‌کنند تا سلولهای آندومتر وارد ناحیه لگن شده و خونریزی در طول این مدت اتفاق می‌افتد.
رشد سلولهای جنینی: حفره‌های لگنی و شکمی می‌توانند توسط سلولهای اندومتریوز پوشانده شوند. بعد از پوشش چند ناحیه،
تبدیل به بافت آندومتر می‌شود، در نتیجه آندومتریوز انتشار می‌یابد. زخم جراحی: در جراحی‌هایی مانند سزارین، سلولهای اندومتریوز قابلیت این را دارند تا به محل جراحی خود را برسانند. انتقال سلولهای آندومتر: رگ‌های خونی یا مایع تشکیل شده از لنف، سلولهای اندومتر را به سایر قسمت‌های بدن می‌برند. مشکل در سیستم ایمنی: وجود ضعف در سیستم ایمنی بدن باعث می‌شود که بدن توانایی تشخیص بافت اندومتر را که در بیرون از رحم ساخته می‌شود را نداشته باشد و نتواند آن را ازبین ببرد.
ارتباط اندومتریوز با نازایی
ناباروری زنان در بیماران مبتلا به بیماری آندومتریوز به این دلیل است که بافت در هر قسمتی که باشد، با بازگشت خون قاعدگی از لوله‌ها به داخل شکم و یا چنانچه از لحاظ ژنتیکی شرایط مناسبی برای رشد آندومتریوز به‌وجود آید، بافت از طریق سلولهای ایمنی از بین نمی‌روند و رسوب آندومتریوز حاصل می‌گردد.رشد و خاصیت بافت به صورتی است که با وارد شدن به ناحیه تخمدان می‌تواند بخش عمده ای از آن را از بین ببرد،راه دیگر ایجاد ناباروری آندومتریوز نیز آسیبی است که به لوله‌ها وارد می کند. به این صورت که لوله‌ها حرکت موجی لازم را برای انتقال تخمک به داخل رحم را از دست می‌دهند و با چسبندگی‌هایی که در آن ایجاد می‌شود نمی توانند تخمک را از خود رد کنند.همچنین بروز ناباروری با آندومتریوز به دلیل ترشح موادی است که از بافت ایجاد می‌شود و می‌توانند روی عملکرد تخمک اثرگذار باشد.
انواع آندومتریوز چیست؟
آندومتریوز بر اساس محل و نوع ضایعات می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. سه الگوی شناخته‌شده آن عبارت‌اند از:
اندومتریوز سطحی صفاقی
در این نوع، ضایعات آندومتریوز بیشتر روی سطح صفاق و بافت‌های داخل لگن ایجاد می‌شوند. ضایعات ممکن است کوچک باشند اما در برخی افراد درد قابل‌توجهی ایجاد کنند.
اندومتریوز تخمدان
زمانی که بافت آندومتریوز در تخمدان ایجاد شود، ممکن است کیستی به نام اندومتریوما یا کیست شکلاتی تشکیل شود. این کیست‌ها می‌توانند با درد لگنی و مشکلات باروری همراه باشند.
اندومتریوز عمیق
در آندومتریوز عمیق، ضایعات در عمق بافت‌های لگنی ایجاد می‌شوند و ممکن است اندام‌هایی مانند روده، مثانه یا سایر ساختارهای لگنی را درگیر کنند. در این شرایط، ارزیابی دقیق محل و وسعت بیماری برای انتخاب روش درمان اهمیت بیشتری دارد.
اندومتریوز چند مرحله دارد؟
آندومتریوز در برخی سیستم‌های طبقه‌بندی به چهار مرحله تقسیم می‌شود:
| مرحله | توضیح کلی |
|---|---|
| مرحله ۱ | ضایعات محدود و سطحی با درگیری کم |
| مرحله ۲ | ضایعات و درگیری بیشتر نسبت به مرحله اول |
| مرحله ۳ | بیماری گسترده‌تر، همراه با چسبندگی یا اندومتریوما در برخی موارد |
| مرحله ۴ | درگیری گسترده‌تر، چسبندگی‌های بیشتر و احتمال درگیری چند ناحیه |
این مرحله‌بندی بیشتر برای توصیف میزان و گستردگی بیماری استفاده می‌شود و شدت درد بیمار را به‌طور مستقیم مشخص نمی‌کند. ممکن است فردی با مرحله پایین درد زیادی داشته باشد و فرد دیگری با بیماری گسترده‌تر علائم نسبتاً خفیفی داشته باشد.
به همین دلیل، پزشک علاوه بر مرحله بیماری، علائم، محل درگیری، وضعیت باروری و اهداف درمانی فرد را نیز در تصمیم‌گیری در نظر می‌گیرد.
اندومتریوز چه تأثیری بر باروری دارد؟
آندومتریوز می‌تواند در برخی افراد باعث کاهش باروری شود، اما ابتلا به این بیماری به معنی ناباروری قطعی نیست.
التهاب لگنی، ایجاد چسبندگی، درگیری تخمدان‌ها و لوله‌های رحمی و برخی تغییرات مرتبط با محیط لگن می‌توانند در باروری تأثیر داشته باشند. همچنین اندومتریوما ممکن است عملکرد تخمدان را تحت تأثیر قرار دهد.
در افرادی که به دلیل آندومتریوز برای بارداری مشکل دارند، روش درمان بر اساس سن، وضعیت تخمدان و لوله‌های رحمی، شدت بیماری، سابقه درمان و مدت زمان تلاش برای بارداری انتخاب می‌شود. در برخی افراد درمان‌های کمک‌باروری مانند تحریک تخمک‌گذاری، IUI یا IVF ممکن است مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین نمی‌توان برای همه بیماران یک روش ثابت برای درمان ناباروری ناشی از آندومتریوز تعیین کرد.
اندومتریوز در بارداری چه تغییری می‌کند؟
علائم آندومتریوز ممکن است در دوران بارداری در برخی افراد تغییر کند، اما بارداری را نمی‌توان درمان قطعی آندومتریوز دانست.
از طرف دیگر، قطع قاعدگی در دوران بارداری ممکن است باعث تغییر موقت برخی علائم شود، اما این موضوع به معنی از بین رفتن قطعی ضایعات آندومتریوز نیست.
بنابراین اگر فرد مبتلا به آندومتریوز قصد بارداری دارد، بهتر است برنامه درمانی او با توجه به وضعیت بیماری و هدف باروری تنظیم شود.
تشخیص اندومتریوز چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص اندومتریوز با بررسی علائم، سابقه پزشکی و قاعدگی، معاینه و در صورت نیاز انجام آزمایش‌ها و تصویربرداری صورت می‌گیرد.
پزشک در بهترین مرکز درمان ناباروری ممکن است از روش‌های زیر استفاده کند:
بررسی علائم و سابقه پزشکی
پزشک درباره شدت و زمان درد، وضعیت قاعدگی، درد هنگام رابطه، علائم گوارشی یا ادراری، سابقه خانوادگی و مشکلات باروری سؤال می‌کند.
ثبت زمان درد و سایر علائم نسبت به دوره قاعدگی نیز می‌تواند به پزشک در بررسی بیماری کمک کند.
معاینه لگنی
در برخی افراد، معاینه لگنی می‌تواند به شناسایی حساسیت، توده یا برخی علائم مرتبط با اندومتریوز کمک کند.
سونوگرافی
سونوگرافی یکی از روش‌های مهم تصویربرداری در بررسی اندومتریوز ، به‌خصوص برای شناسایی اندومتریوما و برخی انواع آندومتریوز لگنی است.
MRI
در موارد خاص، به‌خصوص زمانی که احتمال آندومتریوز عمیق یا درگیری ساختارهای خاص وجود داشته باشد، پزشک ممکن است MRI را درخواست کند.
لاپاراسکوپی
لاپاراسکوپی یک روش جراحی کم‌تهاجمی است که به پزشک امکان مشاهده مستقیم حفره لگنی و در صورت نیاز درمان برخی ضایعات را می‌دهد.
با این حال، لاپاراسکوپی دیگر به‌عنوان یک مرحله اجباری برای تشخیص همه بیماران در نظر گرفته نمی‌شود. راهنمای ESHRE استفاده از تصویربرداری مانند سونوگرافی یا MRI را در روند تشخیص توصیه می‌کند و در شرایطی که تصویربرداری نتیجه مشخصی نداشته باشد یا درمان دارویی مناسب نباشد، لاپاراسکوپی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. همچنین منفی بودن تصویربرداری، به‌خصوص در آندومتریوز سطحی، بیماری را به‌طور کامل رد نمی‌کند.
آیا اندومتریوز در سونوگرافی مشخص می‌شود؟
در بسیاری از موارد، سونوگرافی می‌تواند به شناسایی بعضی انواع آندومتریوز، به‌خصوص اندومتریوما و برخی موارد آندومتریوز عمیق، کمک کند.
با این حال، طبیعی بودن نتیجه سونوگرافی به‌طور قطعی آندومتریوز را رد نمی‌کند؛ زیرا برخی ضایعات، به‌خصوص آندومتریوز سطحی، ممکن است در تصویربرداری دیده نشوند. به همین دلیل، نتیجه تصویربرداری باید در کنار علائم و معاینه بیمار تفسیر شود.
درمان اندومتریوز چگونه است؟
درمان آندومتریوز برای همه بیماران یکسان نیست. پزشک هنگام انتخاب روش درمان، عواملی مانند شدت درد، محل و وسعت بیماری، سن، شرایط فرد، عوارض احتمالی درمان و اینکه بیمار قصد بارداری دارد یا خیر را در نظر می‌گیرد.
درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- داروهای مسکن
- درمان‌های هورمونی
- جراحی در موارد منتخب
- روش‌های کمک‌باروری برای افراد دارای مشکل بارداری
- روش‌های حمایتی مانند فیزیوتراپی کف لگن و برخی روش‌های کنترل درد
در حال حاضر درمانی که آندومتریوز را در همه افراد به‌طور قطعی ریشه‌کن کند وجود ندارد و هدف درمان بیشتر کنترل علائم، کاهش درد، حفظ عملکرد اندام‌ها و بهبود کیفیت زندگی است.
درمان دارویی اندومتریوز
برای کنترل درد و علائم اندومتریوز ممکن است از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن و سایر مسکن‌ها استفاده شود.
درمان‌های هورمونی نیز می‌توانند در برخی بیماران به کاهش درد و کنترل علائم کمک کنند. از جمله این روش‌ها می‌توان به داروهای هورمونی ترکیبی، پروژستین‌ها و برخی داروهای مؤثر بر محور هورمونی مانند آگونیست‌ها یا آنتاگونیست‌های GnRH اشاره کرد.
انتخاب دارو باید توسط پزشک و بر اساس شرایط فرد انجام شود؛ به‌خصوص در افرادی که قصد بارداری دارند، زیرا برخی درمان‌های هورمونی در زمان استفاده مانع بارداری می‌شوند.
جراحی آندومتریوز
در برخی بیماران، جراحی برای برداشتن ضایعات آندومتریوز، چسبندگی‌ها یا اندومتریوما مورد استفاده قرار می‌گیرد.
جراحی ممکن است در شرایطی مانند درد شدید و مقاوم به درمان، برخی انواع اندومتریوز عمیق، وجود اندومتریوما یا شرایط خاص مرتبط با باروری مطرح شود.
نوع و وسعت جراحی به محل ضایعات و اندام‌های درگیر بستگی دارد. بنابراین انجام جراحی آندومتریوز نیازمند ارزیابی دقیق و تجربه کافی جراح در این زمینه است.
لاپاراسکوپی برای درمان اندومتریوز
لاپاراسکوپی می‌تواند علاوه بر کمک به بررسی بیماری، برای درمان برخی ضایعات اندومتریوز نیز استفاده شود. در این روش، جراح از طریق برش‌های کوچک و با استفاده از ابزارهای مخصوص، ضایعات یا چسبندگی‌های قابل درمان را بررسی و در صورت لزوم درمان می‌کند.
با این حال، انجام لاپاراسکوپی برای همه افراد مبتلا به اندومتریوز ضروری نیست و تصمیم درباره آن باید بر اساس علائم، یافته‌های تصویربرداری، پاسخ به درمان و اهداف بیمار گرفته شود.
درمان اندومتریوز برای بارداری چگونه است؟
اگر فرد مبتلا به آندومتریوز قصد بارداری داشته باشد، برنامه درمانی با درمان فردی که فعلا قصد بارداری ندارد متفاوت است.
داروهای هورمونی که برای کنترل درد اندومتریوز استفاده می‌شوند، در زمان مصرف برای افرادی که قصد بارداری دارند مناسب نیستند. در مقابل، بسته به شرایط بیمار ممکن است جراحی یا روش‌های کمک‌باروری مورد بررسی قرار گیرد.
پزشک برای انتخاب روش مناسب، عواملی مانند سن، ذخیره تخمدان، وضعیت لوله‌های رحمی، شدت اندومتریوز، وضعیت اسپرم همسر و مدت زمان تلاش برای بارداری را بررسی می‌کند.
در برخی افراد، روش‌هایی مانند IUI یا IVF می‌توانند در برنامه درمان ناباروری قرار بگیرند.
آیا اندومتریوز بعد از جراحی دوباره برمی‌گردد؟
بله، احتمال بازگشت علائم یا ضایعات آندومتریوز بعد از درمان وجود دارد. جراحی می‌تواند ضایعات و چسبندگی‌های موجود را درمان کند، اما به معنی تضمین عدم عود بیماری نیست.
به همین دلیل، بعد از درمان نیز پیگیری وضعیت بیمار اهمیت دارد. نوع پیگیری و نیاز به درمان دارویی پس از جراحی با توجه به شرایط فرد، شدت بیماری و هدف او از درمان تعیین می‌شود.
همچنین باید توجه داشت که باقی ماندن درد پس از جراحی همیشه به معنی بازگشت اندومتریوز نیست و عوامل دیگری مانند مشکلات عضلات کف لگن یا مکانیسم‌های مزمن درد نیز می‌توانند در درد لگنی نقش داشته باشند.
عوارض اندومتریوز چیست؟
در صورت کنترل نشدن علائم، آندومتریوز می‌تواند بر جنبه‌های مختلف زندگی فرد تأثیر بگذارد.
برخی عوارض و پیامدهای احتمالی عبارت‌اند از:
- درد مزمن لگنی
- ایجاد چسبندگی در لگن
- اندومتریوما یا کیست آندومتریوزی تخمدان
- مشکلات باروری
- درد هنگام رابطه جنسی
- علائم گوارشی در صورت درگیری روده
- علائم ادراری در صورت درگیری مثانه یا دستگاه ادراری
- خستگی و کاهش کیفیت زندگی
- مشکلات روحی و روانی ناشی از درد مزمن
اندومتریوز می‌تواند فعالیت‌های روزمره، روابط جنسی، کار و زندگی اجتماعی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
آیا اندومتریوز باعث سرطان می‌شود؟
اندومتریوز یک بیماری سرطانی نیست و ابتلا به آن به معنی ابتلا به سرطان نیست. با این حال، برخی انواع آندومتریوز، به‌ویژه اندومتریوما، ممکن است نیاز به ارزیابی دقیق داشته باشند.
وجود یک توده یا کیست تخمدان به‌تنهایی به معنی سرطان نیست، اما اگر ویژگی‌های توده غیرطبیعی باشد، پزشک ممکن است بررسی‌های بیشتری را برای تشخیص دقیق انجام دهد.
بنابراین بهتر است به جای نگرانی درباره سرطانی شدن آندومتریوز، هرگونه توده یا کیست تخمدان با توجه به علائم و یافته‌های تصویربرداری توسط متخصص ارزیابی شود.
چه زمانی برای آندومتریوز باید به پزشک مراجعه کرد؟
درد شدید قاعدگی که فعالیت‌های روزمره را مختل می‌کند، درد مداوم لگن، درد هنگام رابطه جنسی، درد هنگام دفع یا ادرار در زمان قاعدگی و مشکلات باروری از علائمی هستند که بهتر است توسط پزشک بررسی شوند.
درد شدید قاعدگی را نباید همیشه بخشی طبیعی از پریود در نظر گرفت. تشخیص علت درد می‌تواند به شناسایی بیماری‌هایی مانند اندومتریوز کمک کند و شروع درمان مناسب را سرعت ببخشد.
سوالات متداول
۱.شایع ترین سنی که بیماری آندومتریوز بروز پیدا می کند چه سنی است؟
بیماری آندومتریوز را می توان هم در خانم هایی که هم دارای فرزند هیتند و هم ان هایی که تا به حال بچه دار نشده اند مشاهده کرد. این بیماری در سن نوجوانی و جوانی آغاز می شود و بعد از گدشت چند سال خود را نشان می دهد.
۲.آیا جراحی یک روش درمانی مفید محسوب می شود؟
با انجام جراحی ممکن است که درد شما بهبود پیدا کند اما ممکن است حدود ۴۰ تا ۸۰ درصد افرد بعد از انجام جراحی مجدد درد را احساس کنند. در نتیجه می توان گفت که مصرف قرص های که به منظور کنترل بارداری هستند به شدت پیشنهاد می شود.
۳.آیا بیماری آندومتریوز ممکن است منجر به ایجاد سرطان شود؟
خیر – امکان ایجاد سرطان در این بیماری بسیار کم است. در صورتی که بیمار در تخمدان کیست شکلاتی داشته باشد در اینصورت باید حتما باید مطمئن شد که سرطانی نباشد تا مراحل درمان را آغاز کرد.
سخن پایانی
اندومتریوز یک بیماری مزمن است که در اثر رشد بافتی شبیه آندومتر در خارج از رحم ایجاد می‌شود و می‌تواند با درد شدید قاعدگی، درد لگنی، درد هنگام رابطه، علائم گوارشی یا ادراری و مشکلات باروری همراه باشد. این بیماری شدت و محل درگیری متفاوتی دارد و شدت درد همیشه با مرحله بیماری یکسان نیست.
تشخیص اندومتریوز بر اساس علائم، معاینه و روش‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی و MRI انجام می‌شود و در برخی شرایط ممکن است لاپاراسکوپی مورد نیاز باشد. درمان نیز با توجه به شرایط هر فرد انتخاب می‌شود و می‌تواند شامل داروهای مسکن، درمان هورمونی، جراحی یا روش‌های کمک‌باروری باشد. از آنجا که آندومتریوز ممکن است پس از درمان نیز عود کند، پیگیری منظم و انتخاب روش درمان متناسب با علائم و هدف بیمار اهمیت زیادی دارد.
