ناباروری مردان؛ راهنمای کامل علت ها، تشخیص و درمان

ناباروری مردان یکی از چالش های مهم سلامت باروری است که می تواند بر زندگی فردی و خانوادگی اثر قابل توجهی بگذارد. این مشکل زمانی مطرح می شود که با وجود رابطه منظم و بدون پیشگیری در بازه زمانی کافی، بارداری رخ ندهد و بررسی ها نشان دهد که بخشی از علت به عوامل مردانه مرتبط است. ناباروری در مردان دلایل گوناگونی دارد،از اختلال در تولید اسپرم و مشکلات مسیر انتقال آن گرفته تا تغییرات هورمونی، عوامل ژنتیکی، بیماری های زمینه ای و سبک زندگی. آشنایی با نشانه ها، علت ها، راه های تشخیص و گزینه های درمانی کمک می کند این مسئله به موقع شناسایی شود و مسیر درست برای رسیدن به فرزندآوری انتخاب گردد.

ناباروری مردان چیست؟

ناباروری مردان به وضعیتی گفته می‌شود که در آن توانایی باروری در مرد دچار اختلال شده و این موضوع باعث می‌شود بارداری به‌صورت طبیعی در یک بازه زمانی منطقی رخ ندهد. این مشکل می‌تواند ناشی از کاهش تعداد یا کیفیت اسپرم، اختلال در انتقال اسپرم، مشکلات هورمونی، بیماری‌های زمینه‌ای یا عوامل مرتبط با سبک زندگی باشد. ناباروری مردان یک مسئله شایع و قابل بررسی است و در بسیاری از موارد با تشخیص دقیق علت، امکان درمان یا کمک‌باروری وجود دارد. برای درک دقیق‌تر این مفهوم، ابتدا لازم است تعریف ناباروری از دید پزشکی مشخص شود.

تعریف ناباروری از دید پزشکی

در پزشکی، ناباروری به وضعیتی گفته می‌شود که یک زوج پس از حداقل ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش‌های پیشگیری موفق به بارداری نشوند. این تعریف برای زوج‌هایی است که زن زیر ۳۵ سال دارد، در سنین بالاتر به دلیل کاهش طبیعی قدرت باروری، معمولا بررسی‌ها زودتر آغاز می‌شود. ناباروری یک اختلال در عملکرد دستگاه تولیدمثل است و لزوما به معنای ناتوانی دائمی در فرزندآوری نیست. در بسیاری از موارد، با تشخیص به‌ موقع علت و انتخاب درمان مناسب، امکان بهبود یا دستیابی به بارداری وجود دارد.

تفاوت ناباروری اولیه و ثانویه در مردان

ناباروری در مردان از نظر سابقه باروری به دو نوع تقسیم می‌شود:

• ناباروری اولیه: زمانی مطرح می‌شود که زوج از ابتدای زندگی مشترک و شروع تلاش برای فرزندآوری، هیچ تجربه بارداری موفقی نداشته‌اند و با وجود تلاش کافی، بارداری رخ نداده است.
• ناباروری ثانویه: به حالتی گفته می‌شود که زوج در گذشته سابقه بارداری داشته‌اند (حتی اگر به تولد زنده ختم نشده باشد)، اما اکنون برای بارداری مجدد پس از حداقل یک سال تلاش ناموفق هستند.

در ناباروری ثانویه مردان، عوامل ایجاد کننده معمولا در طول زمان به وجود می‌آیند یا تشدید می‌شوند، مانند افزایش سن و افت کیفیت اسپرم، بروز یا پیشرفت واریکوسل، اختلالات هورمونی، بیماری‌های مزمن و تغییرات سبک زندگی. بنابراین داشتن سابقه فرزندآوری در گذشته، تضمین‌کننده حفظ توان باروری در آینده نیست.

ناباروری مردان چقدر شایع است؟

ناباروری یک مشکل نسبتاً شایع در سنین باروری محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از زوج‌ها ممکن است در مقطعی از زندگی خود با آن مواجه شوند. بررسی‌های جمعیتی نشان می‌دهد درصد قابل توجهی از زوج‌ها در سطح جهان، برای بارداری طبیعی با دشواری روبه‌رو هستند، موضوعی که اهمیت آگاهی، تشخیص زودهنگام و پیگیری درمانی را برجسته می‌کند.

سهم مردان در ناباروری زوج‌ها

نقش مردان در ناباروری زوج‌ها قابل توجه است. بر اساس داده‌های علمی، در بخشی از موارد عامل ناباروری صرفا مردانه است و در بخش دیگری، مشکلات مردانه به‌صورت همراه با عوامل زنانه در بروز ناباروری موثر هستند. در مجموع، حدود نیمی از موارد ناباروری زوج‌ها به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با عوامل مربوط به مردان ارتباط دارد.

از این رو، در ارزیابی ناباروری، بررسی هم‌ زمان هر دو نفر ضروری است. انجام آزمایش‌های اولیه مانند آنالیز مایع منی می‌تواند به تشخیص سریع‌تر علت کمک کند و از اتلاف زمان در مسیر درمان جلوگیری نماید.

 

علائم ناباروری در مردان

علائم ناباروری در مردان می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و همیشه به شکل واضح دیده نشود. گاهی تنها نشانه این است که با وجود رابطه منظم و بدون پیشگیری، بارداری رخ نمی دهد. با این حال در برخی مردان تغییراتی در عملکرد جنسی، وضعیت بیضه ها یا نشانه های مرتبط با هورمون های جنسی دیده می شود که می تواند توجه را به وجود مشکل باروری جلب کند. شناخت این علامت ها به تشخیص زودتر کمک می کند و باعث می شود فرد در زمان مناسب برای ارزیابی و درمان به پزشک مراجعه کند.

 

آیا ناباروری همیشه علامت دارد؟

ناباروری در مردان همواره با نشانه روشن همراه نیست. گاهی تنها علامت، رخ ندادن بارداری پس از مدت کافی رابطه بدون پیشگیری است. در این شرایط مرد از نظر ظاهری و عملکرد روزانه مشکلی احساس نمی کند و فقط با بررسی های تخصصی می توان علت را یافت.

موارد بدون علامت

برخی اختلال ها مانند کاهش تعداد اسپرم، کاهش حرکت اسپرم یا اشکال در ساختمان اسپرم ممکن است هیچ حس خاصی ایجاد نکنند. همچنین در بعضی مشکلات ژنتیکی یا بخشی از اختلال های هورمونی، فرد علامت قابل توجهی ندارد و تنها در آزمایش مایع منی یا آزمایش خون مشخص می شود. به همین دلیل ارزیابی پزشکی در زمان مناسب اهمیت دارد.

شایع‌ترین نشانه‌های هشدار دهنده ناباروری در مردان

شایع ترین نشانه های هشداردهنده ناباروری در مردان به مجموعه ای از تغییرات گفته می شود که می توانند نشان دهند روند طبیعی تولید یا انتقال اسپرم دچار مشکل شده است. این نشانه ها همیشه به معنی ناباروری قطعی نیستند، اما حضور آن ها می تواند نیاز به بررسی پزشکی را مطرح کند. توجه به این علامت کمک می کند اختلال های زمینه ای زودتر شناسایی شوند و روند درمان در زمان مناسب آغاز شود.

 

تغییرات جنسی، تغییرات فیزیکی و نشانه های هورمونی سه دسته اصلی از علائم هشدار دهنده هستند که گاهی به صورت جداگانه و گاهی همزمان دیده می شوند:

 

• تغییرات جنسی
• کاهش میل جنسی یا افت علاقه به رابطه

 

• دشواری در ایجاد یا حفظ نعوظ

 

تغییر در انزال مانند کاهش حجم منی، درد هنگام انزال یا اختلال در خروج منی

این علامت می توانند با کاهش هورمون های جنسی، التهاب دستگاه تناسلی یا مشکل در مسیر خروج اسپرم مرتبط باشند.

 

2 . تغییرات فیزیکی

 

• درد یا احساس سنگینی در بیضه یا کشاله ران

 

• تورم بیضه یا تغییر اندازه آن

 

• لمس توده یا سفتی غیر طبیعی در بیضه

 

• برجسته شدن رگ های اطراف بیضه

 

این نشانه ها گاهی به علت واریکوسل، عفونت، کیست یا آسیب بیضه رخ می دهند و نیاز به ارزیابی دقیق دارند.

 

3 . نشانه های هورمونی

 

• ریزش موی بدن یا کاهش رشد ریش و سبیل

 

• کاهش توده عضلانی و افزایش چربی بدن

 

• بزرگ شدن سینه در مردان

 

• خستگی و کاهش انرژی روزانه

 

این موارد می توانند نشانه به هم خوردن تعادل هورمون ها مانند تستوسترون، پرولاکتین یا هورمون های تیروئید باشند و در برخی افراد همراه با کاهش کیفیت اسپرم دیده می شوند.

دلایل ناباروری مردان

 

دلایل ناباروری در مردان گسترده است و می تواند از اختلال در ساخت اسپرم تا مشکل در مسیر خروج آن یا عوامل هورمونی و ژنتیکی را در بر بگیرد. شناخت این علت ها به تشخیص درست و انتخاب روش درمان کمک می کند.

 

• مشکلات مربوط به تولید اسپرم

 

این گروه از علت ها زمانی مطرح می شود که بیضه ها نتوانند اسپرم را به تعداد کافی و با کیفیت مناسب بسازند. در این حالت تعداد اسپرم کم می شود یا حرکت و شکل طبیعی آن دچار اختلال می گردد و توانایی باروری کاهش می یابد.

 

• مشکلات مسیر انتقال اسپرم

 

در این وضعیت اسپرم در بیضه ساخته می شود اما به دلیل مشکل در مجاری خروجی یا شرایطی که مسیر را مختل می کند، اسپرم وارد مایع منی نمی شود یا به مقدار کافی به بیرون نمی رسد.

 

چه زمانی باید برای ناباروری مردان به پزشک مراجعه کرد؟

 

اگر یک زوج پس از دوازده ماه رابطه منظم و بدون پیشگیری باردار نشوند، لازم است مرد نیز همراه با همسر خود برای بررسی های پزشکی مراجعه کند. در مواردی که سن زن بالای سی و پنج سال است، یا سابقه سقط مکرر وجود دارد، بهتر است این ارزیابی زودتر و پس از شش ماه تلاش ناموفق انجام شود. مراجعه به موقع باعث می شود علت ناباروری سریع تر مشخص شود و فرصت درمان از دست نرود.

 همچنین در صورت وجود نشانه های هشدار دهنده، مراجعه نباید به تاخیر بیفتد. مواردی مانند درد یا تورم بیضه، سابقه جراحی یا ضربه به بیضه و کشاله ران، اختلال در نعوظ یا انزال، کاهش میل جنسی، سابقه بیماری هایی مثل اوریون بعد از بلوغ یا عفونت های دستگاه تناسلی، و سابقه ناباروری در خانواده از جمله شرایطی هستند که نیاز به بررسی زودهنگام دارند. تشخیص به موقع در این وضعیت ها می تواند از پیشرفت مشکل جلوگیری کند و مسیر درمان را کوتاه تر کند.

 

روش های تشخیص ناباروری مردان

 

تشخیص ناباروری در مردان با گرفتن شرح حال دقیق و معاینه شروع می شود. پزشک درباره مدت زمان تلاش برای بارداری، سوابق بیماری، جراحی ها، مصرف دارو، سبک زندگی و سابقه خانوادگی پرسش می کند و سپس معاینه دستگاه تناسلی انجام می دهد. قدم بعدی آزمایش مایع منی است که تعداد اسپرم، حرکت، شکل و حجم منی را بررسی می کند و پایه اصلی ارزیابی به شمار می رود. در صورت نیاز، آزمایش های هورمونی برای سنجش سطح تستوسترون، FSH، LH، پرولاکتین و هورمون های تیروئید درخواست می شود.

 سونوگرافی بیضه و لگن برای ارزیابی واریکوسل، انسداد مجاری یا ناهنجاری های ساختاری به کار می رود. اگر نتیجه ها نشان دهنده مشکل شدید باشد، بررسی های پیشرفته مانند آزمایش ژنتیک، تست سلامت DNA اسپرم یا نمونه برداری از بیضه انجام می شود تا علت دقیق مشخص شود و مسیر درمان تعیین گردد.

 

درمان ناباروری مردان

 

درمان ناباروری مردان بر اساس علت زمینه ای انتخاب می شود و ممکن است شامل دارو، جراحی یا روش های کمک باروری باشد. هدف درمان یا اصلاح مشکل ایجاد کننده ناباروری است یا فراهم کردن شرایطی که اسپرم مناسب برای لقاح در دسترس قرار گیرد. بسیاری از مردان با درمان درست و پیگیری منظم می توانند به باروری برسند و در موارد پیچیده تر از روش های پیشرفته کمک باروری استفاده می شود.

 

درمان های دارویی

 

درمان دارویی زمانی به کار می رود که علت ناباروری به اختلال های هورمونی، عفونت یا برخی مشکلات عملکردی مربوط باشد. در صورت کمبود هورمون های جنسی یا اختلال در محور هیپوفیز و بیضه، داروهای تنظیم کننده هورمون تجویز می شود. اگر عفونت یا التهاب دستگاه تناسلی وجود داشته باشد، آنتی بیوتیک و داروهای ضد التهاب استفاده می شود. همچنین در برخی شرایط مکمل های تغذیه ای و آنتی اکسیدان ها برای بهبود کیفیت اسپرم پیشنهاد می شوند، البته مصرف آن ها باید زیر نظر پزشک انجام گیرد.

 

جراحی

جراحی زمانی مطرح است که مشکل اصلی در ساختار بیضه یا مسیر خروج اسپرم باشد. جراحی واریکوسل برای کاهش آسیب به بیضه و بهبود پارامترهای اسپرم انجام می شود. در صورت انسداد مجاری اسپرم بر، جراحی ترمیمی یا باز کردن مسیر می تواند کمک کننده باشد. اگر اسپرم در مایع منی دیده نشود اما در بیضه تولید شود، روش های برداشت اسپرم از بیضه یا اپیدیدیم انجام می شود تا برای درمان های بعدی استفاده گردد.

روش های کمک باروری

وقتی با درمان دارویی یا جراحی امکان بارداری طبیعی فراهم نشود، روش های کمک باروری به کار می رود. در موارد خفیف تا متوسط، تزریق اسپرم شسته شده به داخل رحم انجام می شود. در موارد شدیدتر، لقاح خارج از بدن به روش IVF یا تزریق مستقیم اسپرم داخل تخمک به روش ICSI پیشنهاد می شود. انتخاب روش به تعداد و کیفیت اسپرم، سن و شرایط باروری زن و مدت زمان ناباروری بستگی دارد.

 

درمان های سبک زندگی

 

اصلاح سبک زندگی بخش مهمی از مدیریت ناباروری مردان است و در کنار درمان پزشکی نقش حمایتی دارد. ترک سیگار، الکل و مواد مخدر، تنظیم وزن از راه تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم، کاهش تماس با گرما در ناحیه بیضه و پرهیز از لباس های بسیار تنگ از اقدامات کلیدی به شمار می رود. خواب کافی، مدیریت فشار روانی و پرهیز از مصرف خودسرانه داروها یا مکمل های هورمونی نیز به حفظ تعادل هورمونی و سلامت اسپرم کمک می کند. این تغییرات اگر پیوسته انجام شوند می توانند شرایط باروری را به سمت بهتر شدن حرکت دهند.

 

سوالات پرتکرار درباره ناباروری مردان 

  

 

نتیجه گیری

در جمع بندی می توان گفت ناباروری مردان مسئله ای رایج و قابل پیگیری است که می تواند به دلایل مختلفی مانند اختلال در تولید یا انتقال اسپرم، تغییرات هورمونی، عوامل ژنتیکی، بیماری های زمینه ای و سبک زندگی رخ دهد. نکته مهم این است که ناباروری در بسیاری از موارد با تشخیص دقیق و درمان درست قابل مدیریت است و روش های دارویی، جراحی و کمک باروری می توانند مسیر فرزندآوری را هموار کنند. توجه به نشانه های هشدار، مراجعه به موقع به پزشک و اصلاح عادت های زندگی نقش مهمی در بهبود وضعیت باروری دارد و باعث می شود زوج ها با آرامش و آگاهی بیشتری مسیر درمان را دنبال کنند.